Maryam Mirzakhani, sinh ra và lớn lên ở Iran, vừa nhận được giải thưởng danh giá nhất mà một nhà toán học có thể đạt được. Giây phút Maryam Mirzakhan nhận giải thưởng Fields đã đi vào lịch sử như là một khoảnh khắc sự sụp đổ của một trong những pháo đài cuối cùng nơi chỉ có sự thống trị nam giới. Một người phụ nữ lần đầu tiên đã giành được giải thưởng toán học danh giá nhất thế giới  kể từ khi giải thưởng được thành lập gần 80 năm trước đây.

Maryam Mirzakhani,. Ảnh: Stanford University

Maryam Mirzakhani, một giáo sư Toán học người Iran tại Đại học Stanford ở California, đã được vinh danh là người phụ nữ đầu tiên nhận Huy chương Fields – thường được nhắc đến như là Giải Nobel cho Toán học – tại Lễ khai mạc Đại hội Toán học Quốc tế 2014 ở Seoul vào thứ tư.

Mirzakhani nhận Huy chương Fields từ Tổng thống Hàn Quốc tại ICM 2014

Cộng đồng toán học đã có có những tin đồn cách đây một vài tháng rằng Mirzakhani đã dứng vào hàng ngũ những người đạt giải. Đối với người ngoài cuộc, các công trình nghiên cứu của chị là huyền bí, trừu tượng và bất khả xâm phạm. Nhưng đối với  bộ óc của các chuyên gia toán học, chị có một tầm nhìn ngoạn mục với các kĩ thuật siêu hạng và đầy tham vọng. Chị mô tả ngôn ngữ toán học đầy vẻ quyến rũ và quý phái.

Giải thưởng Fields trị giá 15,000 dollar Canada (£8,000) được trao cho những tài năng xuất chúng dưới 40 tuổi bốn năm một lần bởi Liên đoàn Toán học quốc tế gọi tắc là IMU (International Mathematical Union). Mỗi lần có hai đến bốn nhà Toán học nhận giải.

Có ba người khác cũng nhận giải trong dịp này là Martin Hairer, 38 tuổi người Áo làm việc tại Anh, Manjul Bhargava, người Mỹ-Canada đang làm việc ở Mỹ và Artur Avila, 35 tuổi người Brazil đang làm việc ở Pháp.

Kể cả năm nay đã có 55 người nhận Huy chương Fields từ lần đầu tiên vào năm 1936, including this year's winners. Nhà toán học người Nga Grigori Perelman đã từ chối nhận giải vào năm 2006 cho việc chứng minh Giả thuyết Poincaré.

Christiane Rousseau, Phó chủ tịch của IMU, phát biểu: "Đây là một khoảnh khắc lạ thường. Marie-Curie đạt giải Nobel về vật lí và hóa học từ những năm đầu của thế kỉ 20, nhưng trong toán học đây là lần đầu một người phụ nữ nhận giải thưởng danh giá nhất."

"Tôi rất phấn khích vì cuối cùng ngày hôm nay cũng đã đến," ngài Tim Gowers, Một người từng nhận Huy chương Fields và là một nhà toán học tại Đại học Cambridge nói. "Mặc dù phụ nữ đã có những cống hiến cho toán học ở cấp độ cao nhất từ lâu, nhưng nó chưa được biết đến rộng rãi trong công chúng. Tôi hy vọng sự xuất hiện của một người phụ nữ thắng giải Fields, người đầu tiên và chắn chán sẽ còn nhiều người nữa, sẽ tạo nên nhiều huyền thoại về phụ nữ và toán học, đồng thời khuyến khích nhiều phụ nữ trẻ tuổi nghĩ về nghiên cứu toán học như là một nghề nghiệp triển vọng."

Sinh ra và lớn lên ở Iran, Mirzakhani hoàn thành chương trình Tiến sĩ ở Harvard vào năm 2004. Mặc dù con đường đến với Toán học của chị không được định trước. Khi còn là một đứa trẻ, đam mê của chị không phải là các con số, mà là văn học. Trường của chị ở Tehran gần với một con đường đầy các hiệu sách và vì việc xem qua là không được phép, chị đã mua rất nhiều sách một cách ngẫu nhiên. "Tôi ước mơ trở thành một nhà văn," chị trả lời như vậy trong một cuộc phỏng vấn ở Viên Toán Clay (CMI) năm 2008. "Tôi chưa bao giờ nghĩ tôi sẽ theo đuổi toán học trước những năm cuỗi trung học."

Maryam Mirzakhani lúc nhỏ. Courtesy of Maryam Mirzakhani

Đó là anh trai Mirzakhani, người đầu tiên khơi gợi sự quan tâm của chị trong khoa học. Anh ấy đã từng đi từ trường về nhà và nói chuyện về những gì anh đã học được. Anh kể cho chị câu chuyện về nhà toán học người Đức Carl Friedrich Gauss, người đã biểu thị các kỹ năng sớm phát triển của mình khi còn là một cậu học sinh tiểu học khi trong giây lát ông đã chỉ ra làm thế nào để tính tổng tất cả các số từ 1 đến 100 (Kết quả là 5050 và mẹo ở đây là xem xét các cặp có tổng bằng 101). "Đó là lần đầu tiên tôi thưởng thức một lời giải tuyệt đẹp, mặc dù tôi không thể tự tìm ra," chị nói.

Các hạt giống đã được gieo bắt đầu nảy mầm, với sự giúp đỡ từ hiệu trưởng trường mình, một người phụ nữ cứng cỏi, người đã thực hiện mọi nỗ lực để đảm bảo học sinh có cơ hội giống như các chàng trai'. Mirzakhani đã tham gia kỳ thi Olympic toán quốc tế và giành được huy chương vàng trong hai năm liên tiếp  1994 và 1995. Trong lần đầu tiên, tại Hồng Kông, chị đã đánh rơi một điểm duy nhất. Vào thứ hai, ở Toronto, cô kết thúc với một điểm số tuyệt đối.

Sau đó, khi là một sinh viên tại Đại học Sharif, cô kết bạn với các nhà toán học đầy cảm hứng và thấy rằng càng nhiều thời gian cô dành cho toán học, cô càng trở nên hào hứng. Tại Đại học Harvard, cô bắt đầu làm việc với một người đạt huy chương Fields khác, Curt McMullen, và trở nên thích thú với cách ông làm toán rất đơn giản và không kém phần thanh lịch.

Các mặt hyperbolic trong các bản nháp của Maryam

Hầu hết các bài toán mà Mirzakhani nghiên cứu liên quan đến các cấu trúc hình học trên các mặt và các biến dạng của nó. Chị đặc biệt quan tâm đến các mặt phẳng hyperbolic. Theo trích dẫn trong thông cáo báo chí của IMU, Mirzakhani  thắng giải vì những "đóng góp xuất sắc cho các hệ động lực và hình học của các mặt Riemann và các không gian moduli của nó".

Mirzakhani từ chối một cuộc phỏng vấn, nhưng chị ấy đã nói với CMI vào năm 2008 rằng trong khi toán học không dành cho tất cả mọi người, nhiều học sinh đã không nhận được một cơ hội thực sự. Chị đã yếu toán học trong nhiều năm ở trường bởi vì cô ấy không quan tâm đến môn này. "Tôi có thể thấy rằng nếu không được kích thích, toán học trông vô nghĩa và lạnh lùng. Vẻ đẹp của toán học chỉ thể hiện đối với những người theo đuổi nó kiên nhẫn hơn", chị nói.

Khi trả lời Hội Toán học Mỹ năm ngoái, chị cho rằng vị trí của người phụ nữ trong toán học vẫn còn quá xa so với lí tưởng. "Các rào cản xã hội đối với các trẻ em gái quan tâm đến khoa học toán học bây giờ không thấp hơn so với họ khi tôi lớn lên. Và sự cân bằng nghề nghiệp và gia đình vẫn còn là một thách thức lớn. Nó làm cho hầu hết phụ nữ phải đối mặt với các quyết định khó khăn mà thường thỏa hiệp công việc của họ", chị nói.

Trong lúc này, một mặt chị cảm thấy rất vinh dự vì đã được trao tặng Huy chương Fields, mặt khác chị không có ham muốn được làm gương mặt đại diện của phụ nữ trong toán học. Tham vọng thời niên thiếu của chị sẽ vui mừng khôn xiết bởi giải thưởng này, chị nói, nhưng ngày hôm nay, chị rất muốn đánh lạc hướng sự chú ý từ những thành tựu của mình để chị có thể tập trung vào các nghiên cứu tiếp theo.