Dưới đây là bài tham luận của GS.TSKH Đỗ Ngọc Diệp, Viện Toán học, VKHCN VN về việc dịch sách giáo khoa, sách tham khảo và chuyên khảo. Được sự đồng ý của tác giả tôi xin đăng lại bài này.



Vấn đề chất lượng sách giáo khoa và chương trình học ở cả hai bậc trung học và đại học, cũng như ở hai bậc đào tạo sau đại học - thạc sĩ và tiến sĩ trở thành một vấn nạn quốc gia: thừa nhiều sách tản mạn nhưng thiếu sách giáo khoa chất lượng cao. Theo tôi nghĩ một trong các biện pháp hữu hiệu nhất khắc phục tình trạng đó là việc chúng ta dịch sách giáo khoa kinh điển chất lượng cao của các nước. Việc dịch sách giáo khoa chất lượng cao của các nước và giảng dạy theo chúng là một trong những biện pháp tốt nhất nâng cao chất lượng giáo dục và hội nhập quốc tế. Theo đề nghị của Nhà xuất bản Giáo dục, sau đây tôi xin có mấy ý kiến chi tiết thảo luận về vấn đề này.

Ý nghĩa việc dịch sách
Dịch sách là bước trung gian hội nhập. Lý tưởng nhất là đọc sách hay trong nguyên bản nhưng việc đó không phải ai cũng làm được. Do vậy dịch sách hay là biện pháp hữu hiệu để sử dụng sách hay. Nếu chúng ta không dịch, thì làm sao học sinh biết được nhũng tác phẩm kinh điển của Shakespeare, tác phẩm kinh điển – Tư bản luận của K. Marx, hay bộ Cơ sở Hình học của Euclid, ..... Trên thực tế đã qua, chúng ta đã dịch một số sách khoa học kĩ thuật ví dụ bộ sách Giải tích hiện đại của J. Dieudonné, Giải tích của W. Rudin hay Giải tích trên đa tạp của M. Spivak, v.v. .... Số sách dịch này đã thực sự phát huy tác dụng cho sinh viên học toán cao cấp và cán bộ nghiên cứu. Tuy nhiên số lượng sách dịch còn quá ít, phần do kinh phí dịch hạn hẹp, phần do ta đã không chú ý chọn lựa các sách hay để dịch.


Thực tế nhiều năm qua cho thấy ta càng cố phát huy tinh thần tự chủ tự biên soạn sách giáo khoa càng dấn sâu vào sai lầm. Số lượng sách hay do ta tự viết có quá ít và nhiều khi hầu như vắng bóng. Thay vào đó xuất hiện hàng loạt sách báo chất lượng kém. Kết quả là học sinh, sinh viên và cán bộ nghiên cứu không biết dựa vào sách nào là chuẩn mực, sách nào đọc có lợi và sách nào đọc không có lợi, thậm chí “loạn sách”.


Ở tất cả các nước sách chất lượng cao không nhiều. Vì thế cho nên khi trong một lĩnh vực xuất hiện một tác phẩm hay một sách giáo khoa hay, người ta lập tức dịch ra nhiều thứ tiếng, mỗi nước dịch ra tiếng riêng của mình. Vậy thì tại sao ta lại không thâm nhập vào trào lưu có lợi và hiệu quả đó.


Dịch những sách chất lượng cao là tận dụng và khai thác hiệu quả trí tuệ nhân loại. Một tác phẩm hay đích thực tạo ra một công cụ lao động hữu hiệu. Thời nay với kinh tế tri thức, sách hay là con đường nhanh nhất đưa con người đến với tư tưởng đúng, với hành vi đúng trong sự nghiệp của mình. Vì vậy việc dịch những sách hay sẽ là con đường nhanh nhất đưa trí tuệ đến với mọi người. Dịch những sách giáo khoa chất lượng cao là biện pháp tốt nhất để hội nhập quốc tế. Chúng ta mua, lắp ráp bao nhiêu xe Honda, xe Ford, .... đủ các loại để đi. Vậy thì tại sao ta lại không dịch các sách hay chất lượng cao của trí tuệ nhân loại và lại cứ sào sáo các sách lá cải, kiểu đi xe ba gác, xe bò, .... ?


Các nước tiến tiến thường xuyên dịch sách và tạp chí của nhau. Tôi xin nêu một ví dụ, nước Mỹ và Liên xô cũ cũng như nước Nga ngày nay là những nước có nền khoa học tiên tiến cỡ hàng đầu thế giới. Mỗi công trình hay, sách hay, sách giáo khoa hay của nước này nhanh chóng được dịch sang tiếng của nước khác. Hội Toán học Mỹ có cả Series dịch tạp chí và sách của Nga. Ngược lại, Liên xô cũ và Nga có Series sách dịch của Mỹ và các nước ra tiếng Nga. Không bao giờ họ có cách nghĩ tự ái như kiểu “chả lẽ không tự viết được mà phải dịch à”, như kiểu ở ta đôi khi hay bị hỏi như vậy.


Người đọc sẽ loại bỏ các sách lá cải do các nhà viết sách không đạt chất lượng. Dĩ nhiên khi dịch nhiều sách hay, đọc giả, học sinh, sinh viên sẽ nhanh chóng tìm được nhiều “sách gối đầu giường”, thì sách “lá cải” do các tác giả sản xuất sẽ tự động bị loại bỏ. Như thế ta sẽ có quá trình chọn lọc tư nhiên để có sách hay giáo trình hay của thế giới.

Thế nào là sách chất lượng cao
Cách đây không lâu trên diễn đàn của báo Tia Sáng có các bài tranh luận khá gay gắt giữa GS. Văn Như Cương và GS. Nguyễn Xuân Hãn về việc viết sách giáo khoa phổ thông. Tuy ngôn ngữ và cách tranh luận khá gay gắt nhưng ta thấy cả hai giáo sư đều tâm đắc đến mức gay gắt nhau vì sự nghiệp giáo dục nước nhà. Cái giải pháp mà tôi nghĩ là ta chỉ nên viết sách chất lượng cao, không nên cố viết sách nếu ta viết chưa đạt chất lượng cao. Tại sao ta không đọc sách hay mà lại cố đi viết thay thế? Vậy thì thế nào là sách giáo khoa hay sách chuyên khảo chất lượng cao? Thực tế vừa qua ở ta, do áp lực về tiêu chuẩn học hàm phải có sách cho nên không ít nhà giáo đã đưa giáo án của mình in thành sách. Kết quả là ta bị loạn sách, người học không biết đọc sách gì, tin vào ai..... Có những cuốn sách giáo khoa chép của sách nước ngoài từng đoạn, từng đoạn, ... thậm chí chép từ các sách có kí hiệu khác nhau vào cùng một sách.


Sách giáo khoa hay ở đâu mà có? Mỗi cuốn sách giáo khoa hay thường là sản phẩm cả đời của một hay một nhóm tác giả được suy tôn sau khi đã hành nghề dạy học cả đời mới đúc kết ra cái gì nên dạy, cái gì chưa nên dạy ngay, cái gì dạy trước, cái gì dạy sau. Tại sao kinh Thánh, kinh Phật được quảng đại quần chúng tin từng câu từng chữ? Bởi vì đó là trí tuệ cô đọng của cả nhân loại, gọt rũa từ bao đời nay. Những ai đã đi học ở nước ngoài thường được chứng kiến các giáo sư, viện sỹ dạy học, khi lên bục giảng với cả tâm huyết cao, trầm ngâm, suy tư, .... bắt đầu bài giảng của mình như linh mục, như ca sĩ .... Cái tâm huyết đó truyền cho sinh viên một nguồn cảm hứng vô tận. Khi đủ chín muồi các giáo sư đó mới viết lại thành các sách cho đời. Vậy thì những sách như thế đâu có nhiều. Những sách đó là tinh hoa nhân loại.


Ở ta cũng có hiếm hoi một số tác giả tâm huyết, nhưng vừa qua phần đông viết sách để tính điểm phong hàm, phong phẩm, theo số lượng. Nếu như một tác giả viết ra một năm đến dăm cuốn sách giáo khoa, vài nghìn trang in thì làm sao còn có chất lượng được. Một xu thế viết sách “rẻ tiền” là đem kiến thức đại học nhét vào sách giáo khoa phổ thông, đem kiến thức nghiên cứu nhét bừa bãi vào sách đại học và cao học, hù dọa học sinh giỏi và giết học sinh trung bình chứ chưa nói là học sinh kém. Dạy cái gì, viết cái gì, viết đến đâu là vừa, thường được các nhà thông thái suy nghĩ cân nhắc đắn đo nhiều năm, thử nghiệm nhiều lần, thất bại có, ... rồi nếu thành công chắc chắn mới dám cải tiến đưa vào sách. Ở chúng ta nhiều nhà viết sách không có thực tế cứ duy ý chí “thế là hay” và “tương vào”. Nhiều nhà viết sách giáo khoa của ta quên mất mình là ai. Thế cho nên sách giáo khoa của ta mới bị thê thảm như vậy. Tại sao người ta tinh lọc cả đời, cả trí tuệ nhân loại thành sách hay ta lại không dùng mà đua nhau viết khi chưa đạt trình độ quốc tế.


Dịch sách là tiết kiệm trí tuệ và của cải cho nước nhà. Cho dù ta có phải trả bao nhiêu triệu cho bản quyền, bao nhiêu triệu cho dịch giả, bao nhiêu triệu cho sản xuất in ấn, lưu thông phân phối, ... thì vẫn còn quá rẻ so với lợi ích nó đem lại. Trước hết các đọc giả sẽ đọc chúng thay vì đọc các sách giáo khoa kém chất lượng. Việc này giúp ích cho việc phát triển của cả dân tộc. Với thời gian các cây viết sách sẽ tự điều chỉnh mình hoặc là vươn lên để tồn tại với cuộc cạnh tranh với sách kinh điển hoặc chọn cho mình một việc khác, ví dụ câu cá, .... chẳng hạn. Hai nữa là dẹp bớt những tác giả chưa chín muồi đã nghĩ đến viết sách giáo khoa. Việc đó thì thật là tiết kiệm tiền của và nhân lực quốc gia.


Các nguồn khai thác
Làm thế nào để xác định sách chất lượng cao? Sách chất lượng cao trước hết phải do các chuyên gia trong lĩnh vực đã học, đã dùng nó đề nghị. Sau đó ý kiến của các chuyên gia cần phải được thẩm định ở những hội đồng chuyên môn có uy tín. Chúng ta không thể đơn giản nghe một vài người nói cuốn sách này, cuốn sách kia hay, là đưa ra dịch và phát hành. Làm như thế có thể trước mắt có lợi thu nhập cho một vài cơ quan, một vài người nhưng cái hại sẽ khôn lường. Vì thế khi có đề nghị dịch sách, phải xem xét kĩ từ góc độ chuyên môn của các chuyên gia trong lĩnh vực. Ở hầu hết các đại học lớn ở các nước tiên tiến như Mỹ, Nga, Đức Anh, .... các hội đồng khoa học ngồi xem xét chọn sách giáo khoa hay, thích hợp cho từng giáo trình trong từng năm học rồi mới phân công người dạy. Với kinh nghiệm nghề nghiệp, các giáo sư, các chuyên gia dễ dàng tìm ra các giáo trình hay, sách hay, thích hợp cho từng mục đích, giáo trình dạy.


Sách chất lượng cao ở đâu có? – Trước hết là phải từ nhu cầu của người tiêu dùng – các đọc giả. Ngày nay, do quá trình hội nhập và toàn cầu hóa, không ít chuyên gia đã học đã đọc từ nguyên bản của các tác phẩm, các sách hay. Vì vậy những ý kiến chia sẻ của họ sẽ là những gợi ý có tính quyết định cho việc dịch hay không dịch một cuốn sách, một giáo trình.

Những chủ đề chủ yếu
Không dịch tràn lan. Một trong những sai lầm thường vấp là khi đã dịch thì lại dịch tràn lan. Làm như thế là quá lãng phí tài sản và sức lực xã hội. Vì vậy khi có một nhu cầu dịch, phải nhìn từ quan điểm có lợi và hiệu quả của sách khi dịch. Muốn làm được việc này phải có một hôi đồng uy tín gồm các chuyên gia trong lĩnh vực, đã từng trải trong quá trình sử dụng cho ý kiến quyết định. Các nhà hoạch định phải tiến hành tham vấn về một tác phẩm nào đó, tính toán nhu cầu thực tế. Trên cơ sở thống kê kết quả thăm dò mới có thể quyết định dịch hay không dịch một cuốn sách. Một quyết định mơ hồ, vội vã có thể sẽ dẫn đến những tổn hại khôn lường.Việc quyết định dịch một cuốn sách phải do một hội đồng tư vấn đủ uy tín quyết định.

Biện pháp khắc phục bản quyền
Phải trân trọng bản quyền tác giả. Chúng ta thường hay ngại việc phải trả bản quyền tác giả, do vậy hay chọn những sách bản quyền rẻ hơn hoặc miễn phí. làm như vậy là lãng phí lớn vì tác phẩm hay, sách hay không đến tay người đọc. Giảng dạy giáo dục theo sách dịch không đáng dịch chả khác gì ta dạy theo sách kém chất lượng tự viết. Chúng ta thà trả tiền bản quyền xứng đáng để có tác phẩm trí tuệ đến với người đọc.


Nhiều tác giả và nhà xuất bản sẵn sàng chia sẻ. Thực tế cho thấy, nhiều tác giả, nhiều nhà xuất bản sẵn sàng chia sẻ bản quyền khi ta có đề nghị dịch. Trung Quốc có nhiều sách báo văn hóa phẩm vi phạm bản quyền, nhiều tác giả cũng đã thành thật chia sẻ “thà họ vi phạm bản quyền như vậy còn hơn tác phẩm không đến tay người đọc, ngưởi sủ dụng”. Chúng ta đã kí công ước quốc tế về bản quyền, cho nên chúng ta sẽ trả bản quyền đầy đủ tuy nhiên trong nhiều trường hợp, khi biết rõ nhu cầu của ta, các nhà xuất bản, các tác giả nước ngoài cũng sẵng sàng chia sẻ hợp lý.

Những nhà xuất bản lớn như Springer của Đức, Ấn độ có những chương trình đặc biệt tái bản các sách hay với giá rẻ ưu đãi cho sinh viên. Chúng ta khéo vận dụng sẽ đem lai những lợi ích vô giá.

Chế độ với dịch giả
Dịch giả chất lượng cao. Dịch giả trước hết phải là có chất lượng cao để hiểu và biết sử dụng tác phẩm thì mới diễn đạt lại một cách mạch lạc cho đọc giả trong nước. Nếu vì tiết kiện ta sử dụng dịch giả chất lượng thấp, viết bản dịch mù mờ thì bản dịch tác phẩm hay cũng trở thành kém chất lượng. Các dịch giả am hiểu thường có những ghi chú, lời bình rất hữu ích cho đọc giả. Các ghi trú dưới dòng trên các sách dịch thể hiện sự hiểu biết của dịch giả. Ví dụ Truyện Kiều của Nguyễn Du là một sáng tạo lớn khi viết từ cốt truyện Trung hoa thành tác phẩm thơ nôm Việt Nam. Nếu lạm dụng ngôn từ thì có thể xem đó là một hình mẫu lý tưởng cho dịch giả.


Một dịch giả chất lượng cao cần được đánh giá công việc một cách thích đáng. Cần hiểu chế độ cho dịch giả là sự đánh giá chất lượng công việc, sự trân trọng của nhà xuất bản, của lãnh đạo và của đọc giả với tác giả và dịch giả. Sẽ thật là sai lầm nếu chúng ta không đối xử lịch sự, thích đáng với dịch giả, tác giả.



Những mảng sách nên dịch
Theo tôi nghĩ, mảng sách nên dịch đầu tiên lá sách giáo khoa đại học. Thường là các giảng viên dạy đại học, sau cả thời gian dài tích lũy kinh nghiệm giảng dạy mới nghĩ đến việc viết lại công việc của mình thành sách giáo khoa. Đó là sach tốt nếu nó là sản phẩm của một nhà giáo dục tốt, nhà sư phạm tốt. Những giáo trình như giáo trình Đại số của Van-der-Warden, Giáo trinh Giải tích của Fichtenholz, ….. là các giáo trình sống mãi với thời gian.

Mảng sách thứ hai là sách chuyên khảo tốt. Những cuốn chuyên khảo tốt làm cho các nhà nghiên cứu và đặc biệt là các nhà nghiên cứu trẻ, tìm thấy được những thang thuốc bổ, những biệt dược cho chính mình.

Mảng sách thứ ba là sách phổ biến kiến thức. Sách này không phải tác giả nào cũng viết được. Có nhiều tác giả viết ra làm cho người ta say mê với toán học không rời nhưng ngược lại cũng có những tác giả viết ra mà người ta không thể kiên trì mà đọc một đoạn. Cho nên chúng ta phải dịch mà phổ biến kiến thức của nhân loại.

Tôi viết bài này với mong muốn góp thêm một tiếng nói vào một chủ trương đúng là dịch các sách hay chứ không có ý đồ phê phán các tác giả đã viết sách. Nếu như những điều nói trên làm phật lòng một số tác giả thì thật là đáng tiếc. Thực tế trước khi chữa bệnh bao giờ cũng nên khám bệnh một cách nghiêm túc, khách quan. Căn bệnh mà chúng ta nói tới là vấn nạn sách giáo khoa ở các bậc học, mà các phụ huynh học sinh, các nhà phê bình, phản biện đang nói tới. Xin trân trọng cám ơn mọi sự góp ý và phê phán cho bài viết này.

Nguồn: http://blog.360.yahoo.com/blog-vQ7IiRo_fKlMwOvkHnPMURxk?p=597#comments